Krótka historia filmu polskiego

Okres 1896-1918

Pierwsze pokazy wynalazku braci A. i L. Lumiere'ów na ziemiach polskich odbywały się 1896 w Warszawie i Krakowie. Pierwszymi polskimi realizatorami filmowymi na przeł. XIX i XX w. byli: konstruktor i wynalazca pleografu Kazimierz Prószyński, filmujący krótkie scenki rodzajowe z życia codziennego Warszawy -"Ślizgawka w Łazienkach", oraz Bolesław Matuszewski, który jako operator firmy Lumiere realizował krótkie filmy dokumentalne (m.in. z wizyty cesarza Wilhelma II w Peterhofie 1897). Wielkie zasługi dla rozwoju techniki filmowej położyli m.in. J. Szczepaniak (fotografia i kinematografia barwna) i J. Popławski (nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne kamery zdjęciowej oraz aparatu projekcyjnego),także jednym z pionierów polskiego kina był W. Krzemiński, współzałożyciel (wraz z bratem, Antonim) pierwszego stałego kina w Polsce (1899 w Łodzi). Na przełomie 1901 i 1902 utworzono pierwszą polską wytwórnię filmów i aparatów Prószyńskiego która nosiła nazwe Towarzystwo Udziałowe Pleograf; łączy się z nią powstanie pierwszego filmu fabularnego "Powrót birbanta" (1902, z udziałem K. Junoszy-Stępowskiego). Od 1907 systematycznie rosła sieć kin stałych (m.in. w Warszawie, Krakowie, Lwowie), dzięki kontaktom z biurami wynajmu filmów w Moskwie, Petersburgu, Rydze oraz Francji i Włoszech przedsiębiorcy krajowi mogli systematycznie zaopatrywać polskie kina w najnowsze filmy zagraniczne. W 1908 zaczęła się rozwijać produkcja filmowa. Pierwszą komedię filmową zrealizował operator francuskiej firmy Pathe J. Meyer ("Antoś pierwszy raz w Warszawie" w 1908, z A. Fertnerem). Realizatorzy filmowi (m.in. M. Fuks, S. Sebel, J. Skarbek-Malczewski) wykorzystywali rodzajową tematykę warszawskich przedmieść, filmowali sensacje dnia, a także pogrzeby znanych osób (m.in. E. Orzeszkowej 1910, B. Prusa 1912) oraz obchody i rocznice narodowe. Adaptowano popularne dzieła literackie ("Dzieje grzechu" wg S. Żeromskiego 1911, reż. A. Bednarczyk, "Krwawa dola" wg H. Sienkiewicza 1912, reż. W. Paliński),lecz przede wszystkim powstawały melodramaty ("Słodycz grzechu" 1914, reż. E. Puchalski), komedie, farsy i krótkometrażowe groteski. Pierwszą polską gwiazdą filmowa była Pola Negri"Niewolnica zmysłów" (1914), reż. J. Pawłowski. W prasie zapoczątkowano dyskusję na temat zagadnień estetycznych filmu (wypowiadali się m.in. A. Zagórski, L. Belmont, K. Irzykowski). Podczas I wojny światowej po zajęciu Warszawy przez Niemców powstawały propagandowe filmy antycarskie ("Ochrana warszawska i jej tajemnice" w 1916, z H. Bruczówną w gł. roli, "Carat i jego sługi" w 1916) oraz sensacyjne.

Druga Rzeczpospolita

Po odzyskaniu niepodległości 1918 nastąpił szybki rozwój kinematografii, ale z istniejących już wytwórni tylko nieliczne Sfinks (działający od 1909), Leo-Film, Falanga, zyskały większe znaczenie. Zaczeła rozwinęła się sieć kin (od ok. 400 w 1921 do 807 w 1938). W produkcji filmowej do najlepszych dzieł należały adaptacje utworów literackich.W okresie filmu niemego powstały m.in.: R. Ordyńskiego -"Mogiła nieznanego żołnierza" wg A. Struga (1927) i "Pan Tadeusz" wg A. Mickiewicza (1928), A. Hertza - "Ziemia obiecana" wg W.S. Reymonta (1927), H. Szaro - "Przedwiośnie" wg S. Żeromskiego (1928).Nowatorstwo warsztatu reprezentowali W. Biegański i L. Trystan. W latach 1925-30 ukształtowało się nowe pokolenie realizatorów filmowych (J. Gardan, J. Lejtes, M. Krawicz, M. Waszyński, L. Buczkowski) , operatorów filmowych (m.in. Z. Gniazdowski, A. Wywerka, S. Steinwurzel)oraz zespół aktorów grających stale w filmie (poza pracą w teatrze) tworzyli m.in.: E. Bodo, M. Bogda, A. Brodzisz, A. Dymsza, K. Krukowski, M. Malicka, J. Marr, B. Mierzejewski, M. Modzelewska, N. Ney, Z. Pogorzelska, J. Romanówna, B. Samborski, Z. Sawan, L. Solski, J. Węgrzyn, S. Wysocka, M. Zimińska, A. Żabczyński; wcześniej już debiutowali w filmie: A. Zelwerowicz, J. Leszczyński, W. Grabowski, S. Jaracz; sławę gwiazdy filmowej zyskała J. Smosarska. Po 1926 powstały szkoły filmowe mające za cel wykształcenie reżyserów i aktorów filmowych. Podstawową słabością polskiego filmu fabularnego w tym okresie był brak dobrych, oryginalnych scenariuszy filmowych. Dopiero w 1930 r. pojawił się pierwszy polski film dźwiękowy - B. Newolina i B. Landa "Moralność pani Dulskiej" wg G. Zapolskiej.W latach 1930-32 powstawały liczne dramaty sensacyjne, filmy o tematyce egzotycznej :"Głos pustyni" (1932) Waszyńskiego wg O. Ossendowskiego), dramaty społ.-obyczajowe oraz melodramaty: Ordyńskiego "Janko Muzykant" wg H. Sienkiewicza (1930), Szaro "Dzieje grzechu" wg Żeromskiego (1933) i "Ordynat Michorowski" wg H. Mniszkówny (1937), Lejtesa "Młody las" 1934 wg J.A. Hertza i "Dziewczęta z Nowolipek" wg P. Gojawiczyńskiej (1937), Buczkowskiego "Wierna rzeka" wg Żeromskiego (1936), Waszyńskiego "Znachor" wg T. Dołęgi-Mostowicza (1937), a oprócz nich filmy historyczno-kostiumowe, jak: "Pan Twardowski" (1936) Szaro, "Barbara Radziwiłłówna" (1936) i "Kościuszko pod Racławicami" (1937) Lejtesa oraz komedie, głównie muzyczne, i farsy "Jadzia" (1936) Krawicza, "Ada, to nie wypada" (1936) K. Toma," Piętro wyżej "(1937) . W latach 1929-34 ukształtował się, skupiony wokół Stowarzyszenia Miłośników Filmu Artystycznych Start i Spółdzielni Autorów Film. (1937-39), awangardowy ruch filmowy, jego uczestnicy głosili hasło walki o film użyteczny społecznie, realizowali z powodzeniem filmy dokumentalne m.in. "Droga młodych" (1937) A. Forda, "Trzy etiudy Chopina" (1937) E. Cękalskiego i fabularne "Strachy"(1938) Cękalskiego i K. Szołowskiego wg M. Ukniewskiej i "Nad Niemnem" (1939) W. Jakubowskiej i Szołowskiego wg E. Orzeszkowej. Polska była jedynym krajem w Europie, w którym w okresie miedzywojennym wyprodukowano kilkanaście pełnometrażowych filmów w języku jidysz (głównie wytwórnia Green-Film pod dyrekcją J. Greena), m.in. Ał Chet ['za grzechy'] A. Martena, Jidł mit'n Fidł ['Żydek ze skrzypcami'] J. Nowiny-Przybylskiego i Greena, Frajliche Kobconim ['weseli biedacy'], Der Purymszpiler ['błazen'] Nowiny-Przybylskiego, Dybuk Waszyńskiego wg An-skiego, Tkijat Kaf ['ślubowanie'] Z. Turkowa i Szaro, Mamełe, a Birwełe der Mamen ['list do matki'] Greena i Trystana oraz Un a Hejm ['bezdomni'] Martena wg J. Gołdina.

Druga wojna światowa

Wojna i okupacja przerwały funkcjonowanie polskiego przemysłu filmowego. We IX 1939 broniącą się Warszawę filmowali m.in. H. Vlassek, J. Gabryelski, R. Banach, S. Lipiński, J. Zarzycki. Po klęsce wrześniowej wszczęto akcję bojkotu kin jako podległych programowo niemieckim władzom okupacyjnym, wielu filmowców znalazło się poza granicami kraju, gdzie przy oddziałach wojskowych lub instytucjach współpracujących z rządem RP na uchodźstwie organizowali grupy zdjęciowe: od 1939 we Francji, od 1940 w W. Brytanii (Cękalski, F. i S. Themersonowie), także w USA, od 1942 w ZSRR (m.in. W. Ostrowski, Waszyński, S. Tom, S. Steinwurzel). Grupy filmowców polskich działały także w Iraku, Iranie, Palestynie, Egipcie i we Włoszech (Monte Cassino). Na Zachodzie powstały m.in. filmy: "Jeszcze Polska nie zginęła" (1940), "To jest Polska" (1940), "Biały Orzeł" (1940), "Dziennik polskiego lotnika" (1942), "Kraj mojej matki" (1943, z udziałem E. Curie jako narratorki), "Monte Cassino" (1944), "Idziemy" (1944, o lądowaniu w Normandii i walkach o Belgię). W kraju 1942 KG AK powołała w Biurze Informacji i Propagandy komórkę filmową kierowaną przez A. Bohdziewicza. Powstanie warszawskie filmowali m.in.: J. Zarzycki, Gabryelski, S. Bagiński, Banach, S. Kruszyński, Wawrzyniak. W 1943 filmowcy, którzy nie opuścili ZSRR z armią gen. W. Andersa, a wcześniej pracowali w wytwórniach sowieckich, stworzyli Czołówkę, Filmową Wojska Polskiego, która po wyzwoleniu Polski spod okupacji niemieckiej stała się pierwszym ośrodkiem produkcji filmowej w kraju, realizującym kroniki i filmy dokumentalne (m.in. "Majdanek cmentarzysko Europy" (1944) Forda, "Bitwa o Kołobrzeg" (1945) J. Bossaka, "Suita warszawska" (1947) T. Makarczyńskiego).

Polska Rzeczpospolita Ludowa

W 1945 na mocy dekretu KRN o nacjonalizacji kinematografii (z 13 XI) wprowadzono państwowy monopol kinematograficzny, głosząc potrzebę filmu społecznie użytecznego, powołano do życia przedsiębiorstwo Film Polski. W skład jego władz weszli: Ford, Bossak, Cękalski, S. Wohl, Bohdziewicz i J. Toeplitz (pierwszy rektor Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, założonej w 1949). Powstawały filmy dokumentalne (m.in. "Ostatni Parteitag w Norymberdze" (1946) Bohdziewicza i W. Kaźmierczaka, "Powódź" (1947) Bossaka i Kaźmierczaka) i oświatowe (K. i M. Marczakowie, Puchalski, Makarczyński, J. Brzozowski). Upaństwowienie kin i produkcji filmowej służyło sprawowaniu kontroli ideologicznej nad filmem i wykorzystywaniu go do propagowania nowych zasad ustrojowych. Treści propagandowe zawierały nawet filmy fabularne uznane za wybitne, m.in. pierwszy na świecie film o masowym ludobójstwie "Ostatni etap" (1948) Jakubowskiej i "Ulica Graniczna" (1949) Forda o tragedii warszawskiego getta. Popularnością u widzów cieszyły się "Zakazane piosenki" (1947) i komedia "Skarb" (1949) Buczkowskiego. W 1949 Zjazd Filmowy w Wiśle ogłosił zasady realizmu socjalistycznego, wzrosła rola scenariusza jako podstawy ideologicznego sukcesu filmu, pomnożono też liczbę komisji i instytucji opiniujących projekty filmów i postulujących przeróbki już gotowych dzieł. Spadła liczba produkowanych filmów (1950-53 powstało zaledwie 13). Podejmowano głównie tematy współczesne, ale obrazy ekranowe raziły schematyzmem, natrętnym dydaktyzmem i ładunkiem treści propagandowo-politycznej, czasy wojny jako temat zniknęły z ekranów na okres około 4 lat, walorami artystycznymi wyróżniały się jedynie: Forda "Młodość Chopina" (1952), J. Kawalerowicza "Celuloza" (1954) wg I. Newerly'ego i A. Wajdy "Pokolenie" (1955) wg B. Czeszki. Mimo niskiej produkcji rosła baza techniczna kinematografii, oprócz Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie powstały wytwórnie filmowe w Łodzi i we Wrocławiu, liczba kin w miastach osiągnęła poziom przedwojenny, pojawiły się ruchome kina na wsi. Przedstawiciele nowego pokolenia filmowców, głównie absolwenci łódzkiej szkoły filmowej, najpierw w filmach krótkich, a później fabularnych przeciwstawili się formułom realizmu socjalistycznego (w ogólnej atmosferze październikowego przesilenia politycznego w 1956). W filmie dokumentalnym pojawiła się tzw. czarna seria, jej twórcy zerwali z propagandowym optymizmem (m.in. "Uwaga, chuligani" (1955) J. Hoffmana i E. Skórzewskiego). W filmie animowanym nowe przesłanie intelektualne i oryginalne w skali światowej formy wyrazu zaprezentowali artyści plastycy (m.in. W. Borowczyk, W. Giersz, M. Kijowicz, J. Lenica, D. Szczechura). Nowy nurt w kinie fabularnym zapoczątkowały (1957-58): "Zimowy zmierzch" S. Lenartowicza, "Pętla" W.J. Hasa i "Kanał" Wajdy filmy nacechowane tragizmem, ekspresyjne w sposobie obrazowania. W nurcie toczącej się pokoleniowej, i ideowej polemiki z realizmem socjalistycznym formowała się szkoła polska w filmie. Głównym tematem dla twórców filmowych stały się doświadczenia wojenne, mimo różnic temperamentów twórców i stylów autorskich nowy film łączył klimat gloryfikacji lub krytyki charakteru narodu, poczucie irracjonalności buntu i absurdalności losu ludzkiego w zderzeniu z mechanizmami historii, atmosferę heroizmu i romant. gestu (Wajda), często z domieszką sarkazmu i ironii (A. Munk); główne dzieła tego okresu to m.in.: "Popiół i diament" (1958) oraz "Lotna" (1959) Wajdy, "Eroica" (1958) i "Zezowate szczęście" (1959) Munka; poczucie zagubienia i osamotnienia jednostki oraz ból przemijania ukazywał Has "Pożegnania" (1958), "Wspólny pokój" (1959), "Rozstanie" (1960), nurt psychologiczny (zwł. wnikliwą obserwację ludzkich namiętności) reprezentował Kawalerowicz "Prawdziwy koniec wielkiej wojny" (1957), "Pociąg" (1959), "Matka Joanna od Aniołów" (1961); bliskie obserwacjom codzienności wojennej były filmy: K. Kutza "Krzyż walecznych" (1958), "Nikt nie woła" (1960), "Ludzie z pociągu" (1961), S. Różewicza "Wolne miasto" (1958), "Świadectwo urodzenia" (1961) i Buczkowskiego "Orzeł" (1958) oraz "Ostatni dzień lata" (1958) T. Konwickiego i J. Laskowskiego, "Baza ludzi umarłych" (1959) Cz. Petelskiego, "Zamach" (1958) J. Passendorfera, "Rok pierwszy" (1960), "Kwiecień" (1961) Lesiewicza. Najostrzejszym politycznym rozrachunkiem z czasami stalinowskimi był "Człowiek na torze" (1957) Munka, bliskie klimatowi szkoły polskiej były "Zagubione uczucia" (1957) J. Zarzyckiego, a także komedia "Ewa chce spać" (1957) T. Chmielewskiego oraz "Ósmy dzień tygodnia" (1958, premiera 1983) Forda. Do sukcesów szkoły polskiej przyczynili się operatorzy (J. Wójcik, J. Lipman, K. Weber i in.), pisarze scenarzyści (J.S. Stawiński, T. Konwicki, A. Ścibor-Rylski, J. Hen, a także B. Czeszko, J. Andrzejewski, K. Brandys, S. Dygat, J.J. Szczepański), aktorzy (Z. Cybulski, E. Dziewoński, W. Gliński, G. Holoubek, T. Janczar, E. Krzyżewska, B. Krafftówna, B. Kobiela, T. Łomnicki, U. Modrzyńska, L. Niemczyk, A. Pawlikowski). Jako zjawisko artystystyczne szkoła polska skończyła się w poł. lat 60. W latach tych, zw. czasami małej stabilizacji (okresem gomułkowskim), temat wojny pozostał obecny w filmach m.in. Munka "Pasażerka" (1963) i Hasa "Jak być kochaną" (1963), a także w podejmujących motyw trudnych wyborów moralnych dramatach Cz. i E. Petelskich "Naganiacz" (1963), J. Nasfetera "Długa noc" (1967), Wajdy ("Samson" 1961) oraz w rekonstruujących autentyczne wydarzenia obrazach filmowych Różewicza "Westerplatte" (1967), a także H. Kluby "Słońce wschodzi raz na dzień" (1964)- pokazany dopiero 1972, do emocjonalnej atmosfery szkoły polskiej nawiązywał autopolemiczny film Konwickiego "Salto" (1965). Filmami o oryginalnej poetyce debiutowali R. Polański "Nóż w wodzie" (1961), J. Skolimowski ("Rysopis" (1964), również następne filmy: "Walkower" (1965), "Bariera" (1966), "Ręce do góry" (1967), premiera 1985), K. Zanussi "Struktura kryształu" (1969); wzbogacali język filmowy m.in. Kluba "Chudy i inni" (1966) oraz W. Leszczyński "Żywot Mateusza" (1967); formalno-treściowe poszukiwania Kutza zostały uwieńczone filmem "Sól ziemi czarnej" (1970), inspirowanym śląską kulturą plebejską. Formą samoobrony kina przed inwazją telewizji były widowiskowe adaptacje filmowe dzieł literatury o głębszych ambicjach artystycznych: "Faraon" (1965) Kawalerowicza, "Popioły" (1965) Wajdy, "Rękopis znaleziony w Saragossie" (1966) i "Lalka"(1968) Hasa, lub przygodowo-patriotyczne: "Krzyżacy" (1960) Forda i "Pan Wołodyjowski" (1968) Hoffmana. Realizowano komedie ("Sami swoi" (1967) S. Chęcińskiego, "Gangsterzy i filantropi" (1962) Hoffmana, "Gdzie jest generał" (1963) T. Chmielewskiego); rozwinął się film obyczajowy, nawiązujący do eur. nowej fali ("Niewinni czarodzieje" (1960), "Wszystko na sprzedaż" (1968) i "Polowanie na muchy" (1969) Wajdy) oraz utrzymany w tonie realizmu poet. "Do widzenia, do jutra" (1960) i "Jowita" (1967) Morgensterna), a także moralitetu "Głos z tamtego świata" (1962) Różewicza) lub tzw. małego realizmu "Ich dzień powszedni" (1963) Ścibora-Rylskiego, "Bokser" (1966) J. Dziedziny). Film dokumentalny odnosił w tym czasie liczne sukcesy w kraju i za granicą, porównywane z sukcesami szkoły polskiej; od 1961 w Krakowie odbywał się Festiwal Polskich Filmów Dokumentalnych, Oświatowych i Animowanych, który w latach 80. uzyskał status międzynarodowego, do najciekawszych nagrodzonych na nim filmów należały: Bossaka i Kaźmierczaka "Requiem dla 500 000" (1963) wstrząsający dokument o zagładzie warszawskiego getta, R. Wionczka "63 dni" i "Między wrześniem a majem" (1964), M. Sieńskiego "Spojrzenie na wrzesień" (1970), J. Majewskiego "Album Fleischnera" (1967), K. Karabasza"Rok Franka W". (1967). Powstawało coraz więcej filmów we współprodukcji z telewizją oraz filmów telewizyjnych, rozwijał się film animowany, sukcesy odnieśli m.in.: J. Lenica "Labirynt" (1962), W. Giersz "Czerwone i czarne" (1963) i "Koń" (1967), D. Szczechura "Fotel" (1963), M. Kijowicz "Sztandar" (1965); rozwijała się produkcja seriali dziecięcych dla telewizji. Ekranową popularność zdobywali aktorzy (B. Tyszkiewicz, P. Raksa, E. Czyżewska, B. Brylska oraz T. Fijewski, W. Gołas, A. Łapicki, Z. Maklakiewicz, S. Mikulski, J. Nowicki, D. Olbrychski, B. Pawlik, J. Zelnik), debiutowało nowe pokolenie operatorów (A. Kostenko, W. Zdort) oraz twórców filmów dokumentalnych (m.in. K. Gryczełowska, B. Kosiński, G. Królikiewicz, A. Trzos-Rastawiecki) i animowanych (m.in. S. Schabenbeck, K. Urbański). W latach 70. kino polskie starało się odzwierciedlać niepokoje, nadzieje i stan świadomości społeczeństwa oraz władzy, w filmie dokumentalnym doszło do głosu pokolenie twórców dostrzegających brak perspektyw życiowych, groteskowość losu Polaka żyjącego w pozornym dostatku gierkowskiej dekady, do najciekawszych należą m.in. filmy: Piwowskiego "Sukces" 1968, "Psychodrama" i "Rejs", (oba 1970), "Hair" 1972), K. Gradowskiego "Urodzeni w niedzielę" (1968), "Zanik serca" i "Konsul", (oba 1970), Królikiewicza "Wierność" (1970), K. Kieślowskiego "Z miasta Łodzi" i "Byłem żołnierzem" (1970), "Gospodarz" (1972), T. Zygadły "Szkoła podstawowa" (1970), "Ziemia" (1971), "Robotnicy 71" (1971), wspólnie z Kieślowskim. Pokolenie dokumentalistów narzuciło ton polskiemu kinu fabularnemu w następnych latach, dawni mistrzowie realizowali głównie uniwersalne w wymowie dzieła wzorowane na literaturze (m.in. "Sanatorium Pod Klepsydrą" Hasa (1973) wg B. Schulza, "Potop" Hoffmana (1974) wg H. Sienkiewicza, "Noce i dnie" J. Antczaka (1975) wg M. Dąbrowskiej, "Śmierć prezydenta" Kawalerowicza (1977), młodzi zaś twórcy reprezentowali nurt bliższy życiu, polemiczny wobec zastanej rzeczywistości "Uciec jak najbliżej" J. Zaorskiego (1972), "Palec boży" A. Krauzego (1973), Zofia R. "Czekały" i "Przepraszam, czy tu biją?" Piwowskiego (1976), "Rebus" Zygadły (1977), "Wodzirej" F. Falka (1978), "Amator" Kieślowskiego i "Aktorzy prowincjonalni" A. Holland (1979), "Kung-fu" J. Kijowskiego (1980), "Dreszcze" W. Marczewskiego (1981). Powstała cała seria półgodzinnych filmów telewizyjnych, obnażających oblicze polskiego stalinizmu i przeważnie wówczas nie emitowanych m.in. "Rekord świata" i "Wahadełko "(1981) F. Bajona. Nurt ten zyskał miano kina moralnego niepokoju (termin Kijowskiego), drugiej po szkole polskiej wyrazistej formacji pokoleniowo-artystycznej w filmie polskim, nagradzanej często na międzynarodowych festiwalach. Cechami wspólnymi dzieł tej formacji były m.in.: niezgoda na rzeczywistość degradującą człowieka, ubezwłasnowalniającą go, ukazywanie dewiacji systemu politycznego, skutki propagandowej indoktrynacji. Wajda, który wokół swego Zespołu X zgromadził wielu debiutantów, po znakomitych adaptacjach filmowych dzieł literatury ("Wesela" 1973 wg S. Wyspiańskiego, "Ziemi obiecanej" 1975 wg W. Reymonta) zrealizował serię filmów polittycznych, atakujących system: "Człowiek z marmuru" (1977), "Bez znieczulenia" (1978 wg scenariusza Holland), "Człowiek z żelaza" (1981). Większość filmów Zanussiego (m.in. "Iluminacja" (1973), "Barwy ochronne" (1977), "Spirala" (1978), "Kontrakt" (1980) oraz Żebrowskiego (m.in. "Ocalenie" (1972), "Szpital Przemienienia" (1978) podejmowała ogólnoludzką problematykę moralną w kontekście współczesnej rzeczywistości politycznej kraju. Także filmy historyczne m.in. "Gorączka" Holland i "W biały dzień" Żebrowskiego (oba 1981) w oczywisty sposób odzwierciedlały nastroje dojrzewającej konfrontacji opozycji demokratycznej z komunistyczną władzą. Pojawiło się nowe pokolenie aktorów (m.in. J. Stuhr, K. Janda, E. Dałkowska, J. Radziwiłowicz, K. Kolberger, M. Kondrat), a także utalentowanych operatorów (m.in. B. Dziworski, S. Idziak, A. Jaroszewicz, E. Kłosiński, J. Petrycki), dokumentalistów, m.in. Z. Rybczyński "Nowa książka" (1975), "Tango" (1980), nagrodzony Oscarem (1983), A. Chodakowski, S. Zajączkowski, T. Pałka. W filmie animowanym międzynarodow rozgłos zyskali m.in. R. Antoniszczak, A. Czeczot, R. Czekała, J. Kucia, A. Warchoł. W latach 80. powstał Komitet Kinematografii, nasiliły się tendencje decentralizacyjne związane z ideą samofinansowania produkcji i dystrybucji, ratując frekwencję w kinach dystrybutorzy masowo sprowadzali atrakcyjne filmy zagraniczne, repertuar polski znalazł się w sytuacji istnienia silnej konkurencji, po 13 XII 1981 zaczęła rozwijać się produkcja niezależna, początkowo nielegalna (firma Video-Gdańsk, filmy P. Bikonta i J. Drążewskiego), część młodych twórców pozostała za granicą (m.in. Holland, R. Bugajski, Kijowski, Marczewski, P. Andrejew).Cenzura na całe lata odkładała na półki najciekawsze kontynuacje kina moralnego niepokoju (m.in. J. Zaorskiego "Matkę Królów" 1982, wyświetlany 1987, Kieślowskiego "Przypadek" 1981, wyświetlany 1987, J. Domaradzkiego "Wielki bieg" 1981, wyświetlany 1987, R. Bugajskiego "Przesłuchanie" 1981, wyświetlany 1989). Na ekranach pojawiła się polska produkcja rozrywkowa jako konkurencja dla repertuaru zagranicznego m.in. "Vabank I" (1982) i "Vabank II" (1985) J. Machulskiego, "Znachor" (1982) Hoffmana, "Wielki Szu" (1983) Chęcińskiego, "Lata dwudzieste... lata trzydzieste" (1984) J. Rzeszewskiego, "C.K. dezerterzy "(1986) J. Majewskiego), silnie eksponowano wątki erotyczne m.in. "Seksmisja" Machulskiego, "Thais" R. Bera, "Widziadło" M. Nowickiego (wszystkie 1984), A. Żuławskiego "Diabeł" (1972), wyświetlany 1991, "Łuk Erosa" (1988) Domaradzkiego); powstało kilka ważkich adaptacji film. (m.in. "Dolina Issy" (1982) Konwickiego wg Cz. Miłosza oraz "Lawa". "Opowieść o Dziadach" A. Mickiewicza (1989) , "Austeria" (1983) Kawalerowicza wg J. Stryjkowskiego, "Cudzoziemka" (1986) Bera wg M. Kuncewiczowej, "Wierna rzeka" (1987) Chmielewskiego wg Żeromskiego, "Zygfryd" (1987) A. Domagalika wg J. Iwaszkiewicza oraz "Danton" (1983) Wajdy wg S. Przybyszewskiej. Pojawiły się godne uwagi debiuty, m.in. B. Sass "Debiutantka" (1982), "Krzyk" (1983), W. Dzikiego "Kartka z podróży" (1984), W. Saniewskiego "Nadzór" (1985), W. Krzystka "W zawieszeniu" (1987), M. Koterskiego "Dom wariatów" (1985) i "Życie wewnętrzne" (1987) oraz ostre w wymowie kolejne filmy R. Piwowarskiego m.in. "Kochankowie mojej mamy" (1986). Futurystyczną serię kontynuował P. Szulkin "Ga ga, chwała bohaterom" (1986), a A. Barański zdobył najwyższe nagrody w Gdańsku za filmy "Niech cię odleci mara" (1983) i "Kobieta z prowincji" (1985). Generalny odwrót od doraźnej tematyki rozrachunkowo-politycznej, uwidocznił Kieślowski w zrealizowanym dla telewizji cyklu wg Dekalogu m.in. "Krótki film o miłości" i "Krótki film o zabijaniu" (1987) zyskał on międzynar. uznanie i liczne nagrody.

Trzecia Rzeczpospolita

Przełom polityczny, który dokonał się w Polsce 1989, nie znalazł natychmiastowego epickiego odzwierciedlenia w filmie, natomiast zwolniono wszystkie zatrzymane tytuły z najgłośniejszym "Przesłuchaniem" Bugajskiego, pojawił się silny, zwłaszcza w filmach dokumentalnych, nurt rozrachunkowy, wypełniający tzw. białe plamy w historii kraju (filmy o Katyniu i innych zbrodniach sowieckich, o Polakach na Syberii i w Kazachstanie, o ich sytuacji na Litwie, Ukrainie itd.), obecnej również w filmach fabularnych, m.in. Marczewskiego "Ucieczka z kina Wolność" (1989), a także W. Krzystka m.in. "Ostatni prom" (1989), M. Dejczera "300 mil do nieba" (1989), M. Łozińskiego "89 mm do Europy" (1993). Popularność zdobyli aktorzy: G. Szapołowska, A. Ferency, J. Gajos, B. Linda i inni. Dalsza decentralizacja produkcji i prywatyzacja sfery dystrybucji w latach 90. spowodowała szybkie wejście na polski rynek przedstawicieli hollywoodzkich potentatów (m.in. Universalu, MGM, Columbii), co stworzyło dla polskiego filmu wyjątkowo niekorzystną sytuację. Spadła liczba widzów, ubyło kin, brakuje środków na konkurencyjną reklamę, wiele polskich filmów w ogóle nie trafia na ekrany. Na nową sytuację rynkową zareagowało najszybciej najmłodsze pokolenie twórców, dając wyraz swemu stosunkowi do szybkich zmian w polskiej rzeczywistości i sferze świadomości społecznej, dostrzegając trudności i meandry procesu transformacji ustrojowej W. Pasikowski "Kroll" (1991), "Psy" (1992) i "Psy 2" (1994), K. Szołajski "Człowiek z..." (1993), Chęciński "Rozmowy kontrolowane" (1993) wg scenariusza S. Tyma, Piwowski "Uprowadzenie Agaty" (1993), Bajon "Sauna" (1992) i "Lepiej być piękną i bogatą" (1993), Ł. Wylężałek "Balanga" (1993). Szczególne miejsce zajął film Kutza "Śmierć jak kromka chleba" (1994), przedstawiający w sposób paradokumentalny tragiczne wydarzenia stanu wojennego w kopalni Wujek. Jednocześnie wielu twórców podjęło tematy uniwersalne, ogólnoludzkie, m.in. Kieślowski "Podwójne życie Weroniki" (1991), "Trzy kolory Niebieski. Czerwony. Biały", (1992-93) i Zanussi "Dotknięcie ręki" (1992), M. Łazarkiewicz "Białe małżeństwo" (1992) wg Różewicza), J. Kidawa-Błoński "Pamiętnik znaleziony w garbie" (1992), Machulski "Szwadron" (1992). Debiutowali m.in. M. Grzegorek "Rozmowa z człowiekiem z szafy" (1993), F. Zylber "Pożegnanie z Marią" (1993) wg T. Borowskiego), D. Kędzierzawska "Wrony" (1995), ważne były poszukiwania G. Królikiewicza (konsekwentnie rozwijającego swe koncepcje estetyczne od "Na wylot" (1973) po "Przypadek Pekosińskiego" (1993). Przy skromnych dotacjach Komitetu Kinematografii i ciągłym braku prywatnego kapitału, głównym współsponsorem, a nawet samodzielnym producentem staje się telewizja (podobnie jak w Szwecji lub Włoszech); dzięki niej powstały filmy Barańskiego "Dwa księżyce" (1993) wg Kuncewiczowej) oraz J.J. Kolskiego (m.in. "Pogrzeb kartofla" (1990), "Pograbek" (1992), "Jańcio Wodnik" (1993), "Cudowne miejsce" (1994). Na ekranach sukcesy odnosi nowe pokolenie aktorów (A. Biedrzyńska, J. Trzepiecińska, O. Lubaszenko, C. Pazura); obiecująco zadebiutowali m.in.: A. Drabiński, Grzegorzek, M. Treliński, Zylberk, W. Dziki, S. Chazbijewicz, M. Rosa. Głównym producentem filmów animowanych i dokumentalnych staje się coraz częściej telewizja, której potrzeby programowe nieustannie rosną. Wśród laureatów Oscarów 1994 znaleźli się Polacy współpracujący przy realizacji "Listy Schindlera" S. Spielberga: J. Kamiński (za zdjęcia), A. Starski (za scenografię) oraz E. Braun (za kostiumy). Krytyce filmowej oraz bieżącym informacjom filmowym są poświęcone czasopisma filmowe, m.in.: Film (od 1945), Filmowy Serwis Prasowy (od 1955, od 1995 p.n. Film Pro w zmienionym formacie), Ekran (1957 92), Film na Świecie (od 1958), Kino (od 1966), Video Club (od 1989).

Powyższy tekst pochodzi ze Złotej Encyklopedii Pwn.
Serdecznie zapraszam do napisnia własnych wersji :)